Home

 

Over

Limozine

 

 

 

 

 

 

Autoblad voor gevorderden

Limozine is een onregelmatig onderhouden blog over auto's en daaraan gerelateerde onderwerpen.

 

 

LIMOZINE

 

THE ROAD 
NOT TAKEN
door Peter van den Hoogen
28-06-2014

Honderd jaar geleden — op 28 juni 1914 — week de chauffeur van Frans Ferdinand tijdens een rit in Sarajevo van de geplande route af. Hij sloeg een weg in die zou leiden naar een wereldoorlog met 20 miljoen doden. Waarom reed hij die dag niet rechtdoor?

 

In plaats van de Appelkade te volgen richting het ziekenhuis sloeg Leopold Lojka, de chauffeur van de Oostenrijkse aarsthertog Frans Ferdinand — tegen de bedoeling in — rechtsaf de Franz Josephstraat in. Wie had kunnen bedenken dat hij daarmee af zou stevenen op een aanslag die Europa voorgoed zou veranderen?

 

Rond 10.00 uur begint de rit door Sarajevo. Aan het stuur Leopold Lojka, daarnaast bijrijder Gustav Schneiberg. Op de middelste rij de Bosnische gouverneur Oskar Potiorek en Franz von Harrach, die de eigenaar van de auto was. Achterin de aartshertog Frans Ferdinand en zijn vrouw Sophie Chotek

De auto, een Gräf & Stift (een soort Oostenrijkse Rolls Royce) telde nog vier andere inzittenden waaronder gravin Sophie Chotek (de vrouw van Frans Ferdinand) en de Bosnische gouverneur Oskar Potiorek.

 

Het gezelschap had een half uur eerder, op weg naar het raadhuis van Sarajevo, op het nippertje weten te ontsnappen aan een eerdere aanslag toen leden van de geheime nationalistische organisatie de zwarte hand een granaat in de Gräf & Stift wilden werpen. Maar Lojka zag op tijd iets zijn kant op komen suizen en maakte een ontwijkende manoeuvre waardoor het projectiel afketste op de vouwkap en onder een volgauto belandde. Een inzittende, Erich von Merizzi was daarbij zwaargewond geraakt en naar het ziekenhuis gebracht.

Aankomst rond 10.30 op het raadhuis, een kwartier na de mislukte aanslag

Vertrek rond 10:38 uur. Er wordt plotseling besloten om Erich von Merizzi een bezoek te brengen in het ziekenhuis

Na het raadhuis stond er oorspronkelijk een bezoek aan het museum op het programma maar het leek veiliger om direct naar Wenen terug te keren. Toch besloot Frans Ferdinand plotseling om eerst nog von Merizzi een bezoek te brengen in het ziekenhuis. Uit veiligheidsoverwegingen werd besloten dan maar zoveel mogelijk de binnenstad te vermijden. Maar Lojka werd — gek genoeg — nergens over ingelicht en volgde de oorspronkelijke route naar het museum via de Franz Josephstraat.

 

In de tussentijd was Gavrilo Princip, een 19-jarige student die bij de mislukte aanslag betrokken was geweest, teleurgesteld afgedropen naar een broodjesbar in diezelfde Franz Josephstraat. Toen hij na een tijdje weer naar buiten kwam, kreeg hij tot zijn stomme verbazing de Gräf & Stift weer in het vizier.

 

Lojka, die inmiddels te horen had gekregen dat hij rechtdoor had moeten rijden, was juist bezig om de auto in zijn achteruit te schakelen. Maar er bleek toen al geen weg meer terug.

 

Princip bedacht zich geen seconde en vuurde vanuit de losse pols twee kogels in de richting van de auto. Dat een amateur als Princip aan die twee kogels genoeg had om zowel Frans Ferdinand als zijn vrouw Sophie dodelijk te treffen blijft geoefende schutters nog altijd verbazen. De ene kogel boorde door de zijkant van de auto en raakte Sophie in haar onderlijf. Zij stierf bijna onmiddelijk. De ander doorboorde de hals van Frans Ferdinand, die even later stikte in zijn eigen bloed.

       De rest is geschiedenis. De dubbelmoord zou mede de aanleiding vormen voor de eerste wereldoorlog, precies een maand later.

 

Een oorlog die er dus niet geweest zou zijn als Lojka bijtijds geïnformeerd zou zijn geweest over de routewijziging.

       Potiorek was de enige inzittende die op de hoogte was van Frans Ferdinands gewijzigde plan maar ging ervan uit dat de routewijziging aan de chauffeur was doorgegeven door de man die daarvoor verantwoordelijk was. Die man bleek von Merizzi te zijn.... en die lag dus uitgeschakeld in het ziekenhuis. Omwille van hem was notabene de route gewijzigd.

 

Die eerste aanslag blijkt dus helemaal niet zo mislukt te zijn. Okee, er was nog al wat toeval in het spel maar achteraf heeft de zwarte hand, ondanks het geklungel, toen al de juiste man weten te treffen.

 

En zo kwam het dat Lojka honderd jaar geleden rechtsaf sloeg en Europa aanstuurde op het noodlot. De vraag blijft: waar zou de weg rechtdoor ons hebben gebracht?

 

De schrijver Richard Ned Lebow denkt het antwoord te weten...
(klik hier)

 

Een foto die wereldberoemd werd omdat de arrestatie van Gavrilo Princip er op te zien zou zijn. De man op de foto heeft echter niets te maken met de aanslag. Het is Ferdo Behr, een oude schoolvriend van Princip. Hij werd later weer vrijgelaten.

 

28 juni 1914, rond 10.45 uur. Seconden voor de verkeerde afslag naar rechts, de Franz Josephstraat in, waar de moord zou plaatsvinden op de aartshertog Frans Ferdinand en gravin Sophie Chotek.

DE AUTO

Eigenlijk had Frans Ferdinand op 28 juni 1914 naar Sarajevo willen komen in zijn overdekte Mercedes-Benz, maar omdat het mooi weer was en er veel volk langs de kant van de weg zou staan leek het een goed idee om in te gaan op het aanbod van een vriend — Franz von Harrach —  gebruik te maken van zijn open Gräf & Stift.

 

De autoplaquette die op het dashboard was aangebracht van de heilige Christoffel, beschermheilige van verkeersdeelnemers, blijkt op die 28 juni niet veel geluk gebracht te hebben.

 

De auto (met kogelgat in de zijkant) is nu als stille getuige van de aanslag in het Heeresgeschichtlichen Museum in Wenen te bezichtigen. Het is een olijfgroene 5800 cc viercilinder 32 pk doppel phaeton uit 1910 met twee reservewielen en zes lederen zitplaatsen, waarvan de twee middelste opgeklapt kunnen worden. De koplampen zijn van Carl Zeiss. De auto moet omgerekend toen zo'n 40.000 euro hebben gekost. Voor die prijs had je alleen nog maar het onderstel. Harrach besloot een carrosserie te laten ontwerpen door Czerny in Wenen. Een verrassende keuze; bijna alle andere Gräf & Stifts werden voorzien van een carrosserie van Armbruster uit diezelfde stad.

 

De chauffeur zat rechts maar moest via de linkerkant instappen omdat de auto aan de rechterkant geen deur had. Hij beschikte over vijf pedalen, waarvan twee rempedalen. Met het pedaal geheel links werd een klep in de uitlaat (de ‘krachl’ ) bediend die het autorijden moest veraangenamen in de vorm van extra vermogen en een rauwer geluid in de uitlaat.

 

In het boek Stranger Than Science uit 1959 beweerde Frank Edwards dat de Gräf & Stift behekst was, net als de Porsche van James Dean. Dit idee werd in 1981 versterkt door een verhaal van Rob Robbins in de Weekly World News. Verhalen die altijd zijn blijven kleven aan de auto.

 

Over het kenteken (AIII-118) zijn velen het eens: het bevat een ‘subliminal message’. De combinatie zou aangeven op welke datum de eerste wereldoorlog weer zou eindigen: Armistice – 11.11.18.

 

 

Gräf & Stift was voor Oostenrijk wat Spyker voor Nederland was: het paradepaardje van de nationale auto-industrie. Het merk bouwde al in 1895 de eerste voorwielaangedreven auto ter wereld, naar een ontwerp van Josef Kainz, een ingenieur wiens werk volledig in de vergetelheid is geraakt.

 

Nog tot de tweede wereldoorlog werden er luxe limousines op de markt gebracht. Daarna ging men verder met bussen en oorlogsvoertuigen. In 1970 fuseerde het met ÖAF om een jaar later opgeslokt te worden door MAN.

 

Dikke Limousine: Gräf & Stift SP8/9 Pulmann uit 1938

Misschien zal er in Oostenrijk ooit iemand met nationale sentimenten opstaan die het luxe automerk Gräf und Stift weer nieuw leven in blaast. Zoals dat met andere overleden hofleveranciers als Spyker en Maybach is gebeurd. Het is dan de vraag of bijvoorbeeld de nieuwe Jörg Haiders van deze wereld zich daartoe aangetrokken zullen voelen want het merk roept sinds juni 1914 niet bepaald associaties op met glansrijke carrières.

 

Maar Oostenrijkers hebben weinig keus als het om eigen automerken gaat. Ze kunnen slechts terugvallen op miniscule Steyr-Puchjes of obscure kitcars van Ledl, Angelmar of Custoca. De meest aansprekende namen die het land op automobielgebied voortbracht hebben hun ondernemingen in het buitenland gevestigd: Ferdinand Porsche in Duitsland en Karl (Carlo) Abarth in Italië.

 

 

TAKE 
ME OUT

 

Dat de Schotse band Franz Ferdinand  vernoemd is naar de vermoorde Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger is duidelijk. Maar dat  hun grote hit “Take me out” gebaseerd is op zijn dood is minder bekend. Volgens zanger Alex Kapranos zou het nummer aansluiten bij het verhaal dat Sophie Chotek eerder dood was dan Frans Ferdinand. Omdat hij zoveel van haar hield (hij trouwde met haar ondanks dat de keizer het huwelijk afkeurde) wilde hij niet zonder haar achterblijven. Hij zou haar hebben willen volgen in de dood. “I'm just a shot away from you”. In werkelijkheid zei Frans Ferdinand vlak voor hij stierf tegen haar: “stirb mir nicht, bleib mir für meine Kinder”. Sophie was toen waarschijnlijk al dood. Tegen zijn vriend Franz Harrach, die voor hem in de auto zat, zei hij nog zo’n zeven maal “es ist nichts...”